काठमाडौं- केही वर्षअघि नेपालको शेयर बजारले इतिहासकै उच्च उचाइ छोयो। नेप्से सूचक ३२०० अंकभन्दा माथि पुग्दा बजारमा उत्साहको लहर थियो। नयाँ लगानीकर्ता दैनिक रूपमा बजारमा प्रवेश गरिरहेका थिए। धेरै कम्पनीको शेयर मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको थियो। कतिपयले शेयर बजारलाई सजिलै धनी बन्ने माध्यमका रूपमा पनि लिन थाले।
तर समय बदलियो। बजारले ओरालो यात्रा
सुरु गर्यो। लाखौँ लगानीकर्ताको सम्पत्तिको मूल्य घट्यो। कतिपयले ठूलो नोक्सानी बेहोरे
भने धेरै नयाँ लगानीकर्ता निराश बने। त्यसयता बजारमा पटक-पटक सुधार देखिए पनि नेप्सेले लामो समयसम्म स्थिर उकालो समात्न सकेको छैन।
यसैले अहिले सबैभन्दा धेरै सोधिने प्रश्न हो- "नेप्से किन अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन?"
यस प्रश्नको उत्तर एउटै कारणमा खोज्न
सकिँदैन। शेयर बजार कुनै एउटा व्यक्ति,
सरकार वा संस्थाले मात्र चलाउने प्रणाली होइन। यसमा देशको अर्थतन्त्र, सरकारी नीति, नेपाल राष्ट्र बैंकको
मौद्रिक नीति, सूचीकृत
कम्पनीहरूको अवस्था, लगानीकर्ताको
मनोविज्ञान, राजनीतिक
स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक वातावरणसम्मले प्रभाव पार्छ।
शेयर बजार भनेको
के हो?
सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा शेयर बजार
भनेको कम्पनीले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न सर्वसाधारणबाट पूँजी जुटाउने कानुनी माध्यम
हो। कम्पनीले आफ्नो स्वामित्वको निश्चित अंश सर्वसाधारणलाई बिक्री गर्छ, जसलाई शेयर भनिन्छ।
अर्थात्, शेयर किन्ने व्यक्ति
कम्पनीको सानो अंशको मालिक बन्छ। कम्पनीले राम्रो काम गरे, नाफा कमाए र भविष्य
उज्ज्वल देखिएमा त्यसको शेयरको माग बढ्न सक्छ। माग बढेपछि मूल्य पनि बढ्छ।
यसैले शेयर बजारलाई देशको आर्थिक विश्वासको
सूचक पनि मानिन्छ।
नेप्से किन महत्त्वपूर्ण
छ?
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) नेपालमा सूचीकृत
कम्पनीहरूको शेयर किनबेच हुने आधिकारिक बजार हो। यहाँ बैंक, जलविद्युत्, बीमा, उत्पादन, होटल, लगानी कम्पनी लगायत
विभिन्न क्षेत्रका कम्पनीहरूको कारोबार हुन्छ।
यदि पूँजी बजार बलियो भयो भने:
- उद्योगहरूले बैंक ऋणमा मात्र निर्भर
हुनुपर्दैन।
- नयाँ उद्योगमा लगानी बढ्न सक्छ।
- रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।
- सरकारले कर राजस्व प्राप्त गर्न सक्छ।
- सर्वसाधारणले आर्थिक विकासमा प्रत्यक्ष
सहभागी हुने अवसर पाउँछन्।
त्यसैले शेयर बजार केवल लगानीकर्ताको
विषय होइन, समग्र अर्थतन्त्रसँग
जोडिएको विषय हो।
शेयर बजार किन बढ्छ?
धेरै मानिसको धारणा हुन्छ,सरकार फेरियो भने बजार बढ्छ वा घट्छ। तर वास्तविकता त्यति सरल छैन।
शेयर बजार बढ्नुका मुख्य आधारहरू:
१. कम्पनीको नाफा: यदि कम्पनीले राम्रो नाफा कमाउँछ, भविष्य राम्रो देखिन्छ
र लाभांश दिने क्षमता बढ्छ भने त्यसको शेयरप्रति आकर्षण बढ्छ।
२. ब्याजदर: जब बैंकको ब्याजदर
घट्छ, धेरै लगानीकर्ताले
शेयर बजार रोज्न सक्छन्। ब्याजदर बढेमा भने धेरै पैसा बैंकतर्फ जान सक्छ।
३.लगानीकर्ताको
विश्वास: शेयर बजार विश्वासमा
चल्छ। भविष्य राम्रो हुने अपेक्षा भएमा खरिदकर्ता बढ्छन्। डर र अन्योल बढेमा बिक्री
चाप आउँछ।
४.अर्थतन्त्र: उद्योग, व्यापार, पर्यटन, निर्माण र रोजगारीमा
सुधार आएमा त्यसको सकारात्मक प्रभाव शेयर बजारमा पनि देखिन सक्छ।
५.राजनीतिक र नीतिगत
स्थिरता: लगानीकर्ताले स्पष्ट
र स्थिर नीति मन पराउँछन्। बारम्बार नियम परिवर्तन वा अन्योल हुँदा बजारमा नकारात्मक
असर पर्न सक्छ।
शेयर बजार किन घट्छ?
जसरी बजार बढ्ने कारण हुन्छन्, त्यसरी नै घट्ने
कारण पनि हुन्छन्।
- ब्याजदर बढ्नु
- तरलता (Liquidity)
कम हुनु
- कम्पनीको नाफा घट्नु
- राजनीतिक अस्थिरता
- कर वा नीतिगत अन्योल
- अफवाह र त्रास
- ठूलो मात्रामा बिक्री हुनु
तर एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ, हरेक गिरावट संकट
होइन। कहिलेकाहीँ
धेरै बढेको बजार स्वाभाविक रूपमा सचिन्छ। यसलाई Market Correction भनिन्छ। यस्तो सुधार
स्वस्थ बजारका लागि आवश्यक पनि हुन सक्छ।
३२०० अंकपछि किन
बदलियो बजार?
नेप्से ३२०० अंक पुगेको समयमा बजारमा
अत्यधिक उत्साह थियो । कम ब्याजदर,
प्रशस्त तरलता र ठूलो संख्यामा नयाँ लगानीकर्ता बजारमा प्रवेश गरेका थिए। तर त्यसपछि
परिस्थितिमा परिवर्तन आयो।
ब्याजदर बढ्यो, बैंकहरूले कर्जा
नीतिमा कडाइ गरे, बजारमा
तरलता घट्यो र लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर हुँदै गयो। यससँगै धेरै कम्पनीको मूल्य वास्तविक
वित्तीय अवस्थाभन्दा धेरै माथि पुगेको थियो भन्ने धारणा पनि बलियो बन्यो। परिणामस्वरूप
बजारमा तीव्र करेक्सन देखियो।
के अहिलेको नेप्से
कमजोर हो?
यस प्रश्नको उत्तर पनि सजिलो छैन।
आजको बजारमा धेरै कम्पनीको मूल्य पहिलेको
तुलनामा घटेको छ। तर केही कम्पनीले नाफा बढाइरहेका छन्, केही क्षेत्र विस्तार
भइरहेका छन् र पूँजी बजार सुधारका विषयमा पनि बहस बढिरहेको छ।
त्यसैले धेरै विश्लेषकहरूको धारणा छ
नेपालको पूँजी बजारको दीर्घकालीन सम्भावना अझै समाप्त भएको छैन। तर त्यसका लागि विश्वास, नीति र कार्यान्वयन
तीनै पक्ष बलियो हुन आवश्यक छ।
शेयर बजारको चर्चा हुँदा धेरैले एउटै
प्रश्न सोध्छन्, "नेप्से किन बढेन?" कसैले सरकारलाई
दोष दिन्छ, कसैले नेपाल
राष्ट्र बैंकलाई, कसैले सेबोनलाई, त कसैले लगानीकर्तालाई
नै जिम्मेवार ठान्छ।
तर वास्तविकता के
हो?
शेयर बजार एउटा विशाल प्रणाली हो, जहाँ कुनै एक पक्षको
निर्णयले मात्र बजारको दिशा तय गर्दैन। सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक,
नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON),
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE),
ब्रोकर कम्पनी, सूचीकृत
कम्पनी र स्वयं लगानीकर्ता सबैको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
१. सरकारको भूमिका; : सरकारले पूँजी बजारलाई केवल कर उठाउने माध्यमका रूपमा होइन, आर्थिक विकासको आधारका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
सरकारले गर्ने प्रमुख
कामहरू:
·
लगानीमैत्री वातावरण निर्माण
·
स्पष्ट र स्थिर आर्थिक नीति
·
निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन
·
कर प्रणालीलाई पूर्वानुमानयोग्य बनाउने
·
वैदेशिक तथा स्वदेशी लगानी आकर्षित गर्ने
·
पूँजी बजार सुधारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था अद्यावधिक गर्ने ।
जब सरकारले स्पष्ट नीति ल्याउँछ, लगानीकर्ताको विश्वास
बढ्छ। तर बारम्बार नीति परिवर्तन,
अस्पष्ट निर्णय वा राजनीतिक अन्योलले बजारमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
२. नयाँ सरकारले
के गरिरहेको छ?
हालको सरकारले पूँजी बजारलाई आधुनिकीकरण
गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ। बजेट र नीति तथा कार्यक्रममा नेप्सेको पुनर्संरचना, नयाँ वित्तीय उपकरणको
विकास, प्रविधिमा
आधारित कारोबार प्रणाली र लगानीकर्ता संरक्षणलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
त्यसैगरी, इन्ट्राडे ट्रेडिङ,
सर्ट सेलिङ र डेरिभेटिभ्स जस्ता आधुनिक उपकरण चरणबद्ध रूपमा
लागू गर्ने लक्ष्य पनि सार्वजनिक गरिएको छ।
तर लगानीकर्ताले
एउटा प्रश्न उठाइरहेका छन्?
"घोषणा धेरै भए,
कार्यान्वयन कहिले?"
विगतमा पनि यस्ता धेरै सुधारका घोषणा
भएका थिए। त्यसैले अहिले बजारले घोषणाभन्दा बढी कार्यान्वयनलाई हेरिरहेको छ।
३. नेपाल राष्ट्र
बैंकको भूमिका
नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) को मौद्रिक नीति
शेयर बजारका लागि अत्यन्त प्रभावशाली हुन्छ।
·
ब्याजदर:
यदि बैंकको ब्याजदर ८-१० प्रतिशत वा त्यसभन्दा माथि पुग्छ भने धेरै
लगानीकर्ताले जोखिमयुक्त शेयर बजार भन्दा बैंकमा निक्षेप राख्न रुचाउन सक्छन्। तर ब्याजदर
घटेपछि शेयर बजारमा लगानीको आकर्षण बढ्न सक्छ।
·
तरलता (Liquidity):
बजारमा पैसा पर्याप्त भए कारोबार बढ्ने सम्भावना हुन्छ। तर तरलता अभाव हुँदा खरिदकर्ता
कम हुन्छन् र बजार दबाबमा पर्न सक्छ।
·
शेयर धितो कर्जानेपाल राष्ट्र बैंकले शेयर धितो कर्जासम्बन्धी
नीति परिवर्तन गर्दा पनि बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन्छ। सहज कर्जाले कारोबार बढाउन
सक्छ भने कडाइले बजार सुस्त बनाउन सक्छ।
४. सेबोन (SEBON) को भूमिका
सेबोन
(SEBON) नेपाल धितोपत्र
बोर्ड पूँजी बजारको नियामक निकाय हो।
यसका मुख्य जिम्मेवारी:
·
लगानीकर्ता संरक्षण।
·
इनसाइडर ट्रेडिङ नियन्त्रण।
·
बजार हेरफेर (Market
Manipulation) रोक्ने।
·
नयाँ कम्पनीको आईपीओ स्वीकृति।
·
ब्रोकर तथा मर्चेन्ट बैंकरको नियमन।
·
पारदर्शिता र सुशासन सुनिश्चित गर्ने।
यदि नियमन प्रभावकारी भयो भने लगानीकर्ताको
विश्वास बलियो हुन्छ। कमजोर नियमनले बजारमा अन्योल र अविश्वास बढ्न सक्छ।
५. नेप्सेको भूमिका
नेप्से केवल सूचक (Index) होइन, कारोबार सञ्चालन
गर्ने संस्था पनि हो।
नेप्सेको जिम्मेवारी:
·
सुरक्षित र छिटो कारोबार प्रणाली
·
आधुनिक प्रविधि प्रयोग
·
कारोबारको पारदर्शिता
·
लगानीकर्तालाई विश्वसनीय सेवा।
प्रविधि सुधार, प्रणालीको स्थिरता
र सेवा विस्तारले बजारप्रतिको विश्वास बढाउन सहयोग गर्छ।
६. सूचीकृत कम्पनीहरूको
भूमिका
यदि कम्पनीहरूले: समयमै वित्तीय विवरण
सार्वजनिक गरे, राम्रो
नाफा कमाए, सुशासन
कायम गरे,लाभांश
नीति स्पष्ट राखे,
भने उनीहरूप्रति लगानीकर्ताको विश्वास
बढ्छ।
तर वित्तीय विवरण ढिलो प्रकाशित गर्ने, कमजोर सुशासन भएका
वा पारदर्शिता नदेखाउने कम्पनीहरूले समग्र बजारको विश्वासलाई पनि असर गर्न सक्छन्।
७. ब्रोकर कम्पनीको
भूमिका
ब्रोकर कम्पनी लगानीकर्ता र बजारबीचको
पुल हो। उनीहरूले सही सूचना दिने, ग्राहकलाई नियमबारे
जानकारी गराउने,पारदर्शी
सेवा दिने, प्रविधिमैत्री
कारोबार प्रणाली विकास गर्ने
काममा जोड दिनुपर्छ।
८. लगानीकर्ताको
भूमिका
धेरै लगानीकर्ताले बजार घट्दा सरकारलाई
दोष दिन्छन्। तर सफल लगानीकर्ताले आफ्नो निर्णयको जिम्मेवारी पनि आफैं लिन्छ।
बुद्धिमानी लगानीकर्ता:
·
हल्लाको पछि लाग्दैन
·
कम्पनीको अध्ययन गर्छ
·
जोखिम बुझ्छ
·
एउटै कम्पनीमा सबै पैसा लगानी गर्दैन
·
छोटो अवधिको भावनात्मक निर्णय गर्दैन
नेप्से बढ्नु वा घट्नु कुनै एक व्यक्तिको
निर्णयको परिणाम होइन। सरकार,
नेपाल राष्ट्र बैंक,
सेबोन, नेप्से, सूचीकृत कम्पनी, ब्रोकर र लगानीकर्ता यी सबै पक्षले आफ्नो जिम्मेवारी प्रभावकारी
रूपमा पूरा गरे मात्र नेपालको पूँजी बजारले दिगो विकासको बाटो समात्न सक्छ। आज बजारले सबैभन्दा
धेरै खोजेको कुरा नयाँ घोषणा होइन, विश्वास, स्थिरता र प्रभावकारी
कार्यान्वयन हो । यदि यी तीन पक्ष बलियो भए भने नेप्सेको भविष्य पनि बलियो बन्ने आधार
तयार हुनेछ।
शेयर बजार घट्दा
देशलाई के असर पर्छ?
१० भ्रम र १० यथार्थ, नयाँ लगानीकर्ताका गल्ती र सुधारका उपाय:
शेयर बजार घट्दा धेरैले भन्ने गर्छन्
"शेयर बजार त धनीहरूको खेल हो,
घट्यो भने उनीहरूलाई मात्र असर पर्छ।" तर अर्थशास्त्रीहरू यससँग पूर्ण रूपमा
सहमत छैनन्। आधुनिक अर्थतन्त्रमा पूँजी बजार उद्योग, बैंक,
लगानीकर्ता र सरकारलाई जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। त्यसैले यसको प्रभाव पनि धेरै
तहमा देखिन्छ।
शेयर बजार लगातार
घट्दा के हुन्छ?
१. लगानीकर्ताको
सम्पत्तिको मूल्य घट्छ:
शेयरको मूल्य घट्दा लाखौं लगानीकर्ताको लगानीको मूल्य पनि घट्छ। धेरैले तत्काल
बिक्री नगरे पनि कागजी रूपमा सम्पत्ति घटेको अनुभव गर्छन्।
२. नयाँ लगानीकर्ता
बजारमा आउन डराउँछन्: लगातार गिरावटले
नयाँ लगानीकर्तामा डर पैदा हुन्छ। उनीहरू बैंक निक्षेप वा अन्य लगानी रोज्न सक्छन्
।
३. कम्पनीलाई पूँजी
जुटाउन कठिन हुन्छ: बजार कमजोर हुँदा
कम्पनीहरूले IPO, FPO वा राइट
शेयरमार्फत सहज रूपमा पूँजी जुटाउन कठिन हुन सक्छ।
४.सरकारको राजस्वमा
असर पर्छ: कारोबार घटेपछि
पूँजीगत लाभकर (Capital
Gains Tax) लगायत केही कर राजस्वमा असर पर्न सक्छ।
५.अर्थतन्त्रमा
मनोवैज्ञानिक प्रभाव: पूँजी बजार कमजोर
हुँदा निजी क्षेत्रको लगानी र आर्थिक विश्वासमा पनि असर पर्न सक्छ। यद्यपि अर्थतन्त्र
धेरै क्षेत्रबाट प्रभावित हुने भएकाले शेयर बजार मात्रले सबै कुरा निर्धारण गर्दैन।
शेयर बजारका १०
भ्रम र यथार्थ
भ्रम १: शेयर बजार जुवा हो।
यथार्थ: शेयर बजार कम्पनीमा स्वामित्वको
अंश किन्ने कानुनी व्यवस्था हो। अध्ययनबिना लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, तर बजार स्वयं जुवा
होइन।
भ्रम २: बजार सधैं बढ्छ।
यथार्थ: बजार बढ्छ पनि, घट्छ पनि। उतारचढाव
पूँजी बजारको स्वाभाविक विशेषता हो।
भ्रम ३: IPO मा परेपछि नाफा
निश्चित हुन्छ।
यथार्थ: सबै IPO ले समान प्रतिफल
दिँदैनन्। कम्पनीको गुणस्तर र बजार अवस्थाले परिणाम फरक पार्छ।
भ्रम ४: बोनस शेयर पाएपछि धनी भइन्छ।
यथार्थ: बोनसले कम्पनीको कुल मूल्य
तुरुन्त बढाउँदैन। यो शेयर संख्यामा हुने परिवर्तन मात्र हो।
भ्रम ५: साथीले भनेको शेयर किने पुग्छ।
यथार्थ: लगानी आफ्नै अध्ययन र जोखिम
मूल्यांकनका आधारमा गर्नुपर्छ।
भ्रम ६: बजार घट्यो भने सबै शेयर बेच्नुपर्छ।
यथार्थ: कम्पनीको अवस्था, लगानी अवधि र आफ्नो
रणनीतिअनुसार निर्णय गर्नुपर्छ।
भ्रम ७: सरकारले चाह्यो भने नेप्से
तुरुन्त बढ्छ।
यथार्थ: सरकारले वातावरण बनाउन सक्छ, तर बजार अर्थतन्त्र, कम्पनी र लगानीकर्ताको
विश्वासजस्ता धेरै कारणले चल्छ।
भ्रम ८: शेयर बजार धनीका लागि मात्र
हो।
यथार्थ: सानो रकमबाट पनि लगानी सुरु
गर्न सकिन्छ।
भ्रम ९: एकै रातमा करोडपति बनिन्छ।
यथार्थ: दीर्घकालीन सफलता अध्ययन, धैर्य र अनुशासनमा
आधारित हुन्छ।
भ्रम १०: सामाजिक सञ्जालको सूचना सधैं
सही हुन्छ।
यथार्थ: अपुष्ट सूचना र अफवाहले ठूलो
नोक्सानी गराउन सक्छ।
नयाँ लगानीकर्ताले
गर्ने १० सामान्य गल्ती
·
हल्लाको पछि लाग्ने
·
एउटै कम्पनीमा सबै पैसा लगानी गर्ने
·
ऋण लिएर अत्यधिक जोखिम लिने
·
कम्पनीको वित्तीय विवरण नहेर्ने
·
बजार घट्दा आत्तिएर बेच्ने
·
बजार बढ्दा लोभमा किन्ने
·
लाभांश मात्र हेरेर निर्णय गर्ने
·
छोटो समयमा ठूलो नाफाको अपेक्षा गर्ने
·
जोखिम व्यवस्थापन नगर्ने।
·
सिक्नेभन्दा कमाउने हतार गर्ने।
·
बजारमा हुने केही गलत गतिविधि
१. इनसाइडर ट्रेडिङ
(Insider
Trading): कम्पनीको
गोप्य जानकारी सार्वजनिक हुनुअघि त्यसको दुरुपयोग गरेर शेयर किनबेच गर्नु।
२. कर्नरिङ (Cornering): सीमित व्यक्तिले
धेरै शेयर किनेर कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्दै मूल्य प्रभावित गर्ने प्रयास।
३. पम्प एन्ड डम्प
(Pump &
Dump): भ्रामक
प्रचार गरेर शेयरको मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउने र त्यसपछि आफ्नो शेयर बेचेर बाहिरिने
अवैध अभ्यास।
यस्ता गतिविधिले साना लगानीकर्तालाई
ठूलो नोक्सानी पुर्याउन सक्छ। त्यसैले प्रभावकारी नियमन र लगानीकर्ताको सचेतना दुवै
आवश्यक हुन्छ।
नेपालको पूँजी बजार सुधार्न १० सुझाव
१. नीतिगत स्थिरता कायम गर्ने
२. लगानीकर्ता संरक्षण अझ प्रभावकारी
बनाउने
३. सेबोनको नियामकीय क्षमता सुदृढ गर्ने
४. नेप्सेको प्रविधि र कारोबार प्रणाली
आधुनिकीकरण गर्ने
५. इनसाइडर ट्रेडिङ र बजार हेरफेरविरुद्ध
कडा कारबाही गर्ने
६. वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम विस्तार
गर्ने
७. संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता
बढाउने
८. नयाँ वित्तीय उपकरण क्रमशः लागू
गर्ने
९. सूचीकृत कम्पनीमा सुशासन र पारदर्शिता
मजबुत बनाउने
१०. सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक
र नियामकबीच प्रभावकारी समन्वय कायम गर्ने।
नेपालको पूँजी बजारको भविष्य दैनिक
अंकले मात्र निर्धारण हुँदैन। विश्वास,
पारदर्शिता, सुशासन, आर्थिक सुधार र
जिम्मेवार लगानी संस्कृतिले नै बजारलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउँछ।
त्यसैले नेप्सेलाई केवल "आज बढ्यो
कि घट्यो?" भन्ने दृष्टिले
होइन, नेपालको
आर्थिक विकासको दीर्घकालीन आधारका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।
नेपालको शेयर बजारको
भविष्य : चुनौती,
अवसर र अबको बाटो
नेपालको पूँजी बजारले छोटो समयमा उल्लेखनीय विस्तार
गरेको छ। केही वर्षअघिसम्म सीमित लगानीकर्तामा केन्द्रित बजारमा आज लाखौँ लगानीकर्ता
जोडिएका छन्। अनलाइन कारोबार,
डिजिटल बैंकिङ र मोबाइल प्रविधिले सर्वसाधारणको पहुँच पनि बढाएको छ। तर पहुँच
बढ्नु मात्र पर्याप्त होइन,
बजार बलियो हुनका लागि विश्वास, पारदर्शिता र दिगो
नीति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
नेपाल र भारतको पूँजी बजार : सिक्नुपर्ने
पाठ
नेपालको बजार आकारमा सानो भए पनि सम्भावना
भने ठूलो छ।
भारतमा लाखौँ सक्रिय लगानीकर्ता, सयौँ संस्थागत लगानीकर्ता, म्युचुअल फन्ड, पेन्सन फन्ड, एक्सचेन्ज–ट्रेडेड
फन्ड (ETF) र विभिन्न
वित्तीय उपकरणले बजारलाई गहिरो बनाएका छन्।
नेपालमा पनि म्युचुअल फन्ड, सामूहिक लगानी योजना
र संस्थागत लगानीकर्ताको विस्तार हुँदै गएको छ। यस्ता संरचनालाई अझ मजबुत बनाउन सके
बजारमा स्थायित्व बढ्न सक्छ।
नेपालका लागि मुख्य
अवसर: नेपालको
पूँजी बजारका लागि केही सकारात्मक आधारहरू देखिन्छन्।
·
जलविद्युत् क्षेत्रमा बढ्दो लगानी
·
डिजिटल कारोबार प्रणालीको विस्तार
·
युवा पुस्तामा वित्तीय चेतनाको विस्तार
·
गैरआवासीय नेपाली (NRN)
को सम्भावित सहभागिता
·
निजी क्षेत्रको विस्तारसँगै नयाँ कम्पनी सूचीकृत हुने सम्भावना।
यदि यी अवसरलाई प्रभावकारी नीतिसँग
जोड्न सकियो भने पूँजी बजारले दीर्घकालीन रूपमा सकारात्मक गति लिन सक्छ।
अब सरकारले के गर्नुपर्छ?
ü सरकारले
घोषणा मात्र होइन, कार्यान्वयनमा
गति दिनुपर्छ
ü पूँजी बजारसम्बन्धी
कानुन समयानुकूल बनाउनुपर्छ
ü कर प्रणालीलाई
स्थिर र पूर्वानुमानयोग्य बनाउनुपर्छ
ü लगानीकर्ताको
विश्वास बढाउने स्पष्ट नीतिगत सन्देश दिनुपर्छ
ü उद्योग, ऊर्जा र उत्पादन
क्षेत्रमा पूँजी प्रवाह बढ्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले
के गर्नुपर्छ?
नेपाल राष्ट्र बैंकले चुनौती सन्तुलन
कायम गर्नु हो। एकातिर वित्तीय स्थायित्व जोगाउनुपर्ने हुन्छ भने
अर्कोतिर अर्थतन्त्रमा आवश्यक तरलता
पनि उपलब्ध गराउनुपर्छ। मौद्रिक नीतिले पूँजी बजारलाई अनावश्यक रूपमा निरुत्साहित वा
कृत्रिम रूपमा उत्साहित दुवै गर्नु उचित हुँदैन।
सेबोन र नेप्सेका
प्राथमिकता
नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) र नेपाल स्टक एक्सचेन्ज
(NEPSE) ले आगामी
वर्षहरूमा निम्न विषयलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक देखिन्छ।
ü पारदर्शी
नियमन।
ü प्रविधिको
आधुनिकीकरण।
ü लगानीकर्ता
संरक्षण।
ü समयमै निर्णय।
ü नयाँ वित्तीय
उपकरणको क्रमिक विस्तार।
ü बजार हेरफेरविरुद्ध
कडा निगरानी।
लगानीकर्ताका लागि
सन्देश
शेयर बजारमा सफलता भाग्य भन्दा बढी
ज्ञान, धैर्य र
अनुशासनमा निर्भर हुन्छ।
लगानी गर्नु अघि: कम्पनीको वित्तीय
अवस्था अध्ययन गर्नुहोस्,
·
अफवाहको पछि नलाग्नुहोस्।
·
सबै रकम एउटै कम्पनीमा नराख्नुहोस्।
·
छोटो अवधिको उतारचढावलाई दीर्घकालीन निर्णयको आधार नबनाउनुहोस्।
·
आफ्नो जोखिम सहने क्षमता बुझेर मात्र लगानी गर्नुहोस्।
नेप्से बढ्नु वा घट्नु कुनै एउटा निर्णयको
परिणाम होइन। यो देशको अर्थतन्त्र,
सरकारी नीति, नेपाल राष्ट्र
बैंकको मौद्रिक नीति, सूचीकृत
कम्पनीहरूको कार्यसम्पादन,
नियामक निकायको प्रभावकारिता र लगानीकर्ताको विश्वासको संयुक्त प्रतिबिम्ब हो।
पछिल्ला वर्षहरूमा बजारले उतारचढाव
धेरै देख्यो। यसले लगानीकर्तालाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ पनि सिकाएको छ, शेयर बजारमा छोटो बाटो हुँदैन।
यदि सरकारले नीतिगत
स्थिरता कायम गर्यो,
नेपाल राष्ट्र बैंकले सन्तुलित मौद्रिक नीति अवलम्बन गर्यो, सेबोन र नेप्सेले
पारदर्शी तथा आधुनिक बजार निर्माणमा जोड दिए, सूचीकृत कम्पनीहरूले सुशासन कायम गरे र लगानीकर्ताले अध्ययनमा
आधारित निर्णय गर्न थाले भने नेपालको पूँजी बजारले आगामी वर्षहरूमा अझ परिपक्व र विश्वासयोग्य
स्वरूप लिन सक्छ।
शेयर बजारलाई केवल दैनिक अंकको उतारचढावका
रूपमा हेर्ने समय अब सकिन थालेको छ। अब यसलाई उद्योग, रोजगारी, नवप्रवर्तन, लगानी र समग्र आर्थिक
विकाससँग जोडिएको राष्ट्रिय संरचनाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
