नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही घटनाहरू यस्ता छन्,
जसले केवल सत्ता होइन, समाजको चेतनालाई समेत हल्लाइदिन्छन् । त्यस्तै एउटा चर्चित प्रसंग
हो, नानी मैया दाहालले पञ्चायतकालमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री
सूर्य बहादुर थापामाथि चप्पल प्रहार गरेको भनिने घटना ।
यो घटना केवल रिस, आक्रोश वा व्यक्तिगत विरोधको अभिव्यक्ति थिएन । यो राज्यको उदासीनता,
सत्ताको अहंकार र जनताको पीडामाथि भएको मौनताको विरुद्ध उठेको
विद्रोही आवाज थियो। त्यसैले आज पनि नानी मैया दाहाललाई सम्झिँदा धेरैले “साहसी महिला
नेतृ” भनेर सम्मानपूर्वक सम्झिन्छन् ।
पञ्चायतको कठोर समय र एउटा महिला नेतृको विद्रोह
२०३८ सालतिर नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था चरम अवस्थामा थियो ।
राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध थियो । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता सीमित थियो र सत्ताविरुद्ध बोल्नु आफैंमा जोखिमपूर्ण मानिन्थ्यो । सिंहदरबार
शक्तिको केन्द्र थियो, जहाँ सामान्य नागरिकको आवाज पुग्न गाह्रो मानिन्थ्यो । त्यही समयमा राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यका रूपमा उदाएकी थिइन् नानी
मैया दाहाल । उनी स्पष्ट बोल्ने, अन्याय सहन नसक्ने र जनताको पक्षमा खुलेर उभिने नेतृका रूपमा
चिनिन्थिन् ।
त्यसबीच सिंहदरबारमै कार्यरत एक कर्मचारी लामो समयदेखि बेपत्ता
भएको खबर बाहिरियो । परिवार न्याय र खोजीको माग गर्दै सरकारी कार्यालय धाइरहेको थियो
। तर राज्य मौन थियो । प्रशासन चुप थियो । सरकार आफ्नै कर्मचारीको पीडाप्रति समेत संवेदनशील
नदेखिएको आरोप उठिरहेको थियो।
यही खबर नानी मैया दाहालसम्म पुग्यो। जनताको पीडा देखेर चुप
लागेर बस्ने स्वभाव उनको थिएन। त्यसपछि उनी सिधै सिंहदरबार पुगिन् । चर्चित विवरण अनुसार,
उनी प्रधानमन्त्री सूर्य बहादुर थापाको कार्यकक्षमै प्रवेश गरिन्
र सरकारको गैरजिम्मेवारीप्रति कडा आक्रोश व्यक्त गर्दै आफ्नै खुट्टाको चप्पल फुकालेर
प्रधानमन्त्रीतर्फ प्रहार गरिन्।
त्यो समयको राजनीतिक सन्दर्भमा यस्तो घटना कल्पनाभन्दा बाहिरको
कुरा थियो। प्रधानमन्त्रीमाथि सार्वजनिक रूपमा आक्रोश देखाउनु मात्र होइन,
सिंहदरबारभित्रै पुगेर सत्ता चुनौती दिनु आफैंमा विद्रोह थियो
।
यद्यपि, इतिहासका उपलब्ध अभिलेखहरूमा यस घटनाको पूर्ण आधिकारिक पुष्टि
सीमित रूपमा मात्र पाइन्छ । तर यो प्रसंग नेपाली राजनीतिक वृत्त,
जनचर्चा र मौखिक इतिहासमा अत्यन्त चर्चित रूपमा जीवित रहँदै
आएको छ र त्यो
चर्चाले एउटा कुरा स्पष्ट देखाउँछ । नानी मैया
दाहाललाई जनताले डर नमान्ने नेतृका रूपमा सम्झिने गर्छन् ।
महिला सशक्तिकरणको वास्तविक अर्थ
आज “महिला सशक्तिकरण” भन्ने शब्द धेरै सुनिन्छ । महिलाहरू संसदमा
छन्,
मन्त्रालयमा छन्, स्थानीय तहमा नेतृत्व गरिरहेका छन्। तर नानी मैया दाहालको प्रसंगले
एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ, के नेतृत्व
केवल पदमा पुग्नु हो, कि अन्यायविरुद्ध उभिन सक्नु पनि हो?
नानी मैयाले देखाएको साहसले महिला सशक्तिकरणको गहिरो अर्थ बुझाउँछ
। सशक्त
महिला नेतृ त्यो होइन, जो केवल कुर्सीमा पुग्छिन् ।
सशक्त महिला नेतृ त्यो हो, जो सत्ता तथा पार्टी गलत हुँदा त्यसको अगाडि निडर भएर उभिन सक्छिन्
।
तर आजको राजनीतिक परिवेशलाई हेर्दा अर्को प्रश्न पनि उठ्न थालेको
छ, के आजका धेरै नेतृहरू पार्टीको दबाब र शक्ति
केन्द्रको प्रभावमा परेर आफ्नै आवाज हराउँदै त छैनन्?
जनताको पक्षमा बोल्नुपर्ने बेला पार्टीको लाइन हेर्नुपर्ने अवस्था
बढ्दो छ । कतिपय नेतृहरू अन्याय देख्दा पनि खुला रूपमा बोल्न नसक्ने अवस्थामा देखिन्छन्
। निर्णय आफ्नै विवेकले होइन, पार्टीको रणनीतिले तय गर्ने प्रवृत्तिले नेतृत्वको स्वतन्त्रता
कमजोर बनाइरहेको छ ।
सायद यही कारण आज धेरै महिला नेतृहरू पदमा त पुगेका छन्,
तर जनताको मनमा विद्रोही, निडर र स्वतन्त्र आवाजका रूपमा बलियो छाप छोड्न भने संघर्ष गरिरहेका
छन् । नानी मैया दाहालको प्रसंगले यही ठाउँमा वर्तमान राजनीतिलाई ऐना देखाउँछ ।
नानी मैया बाट आजका नेतृहरूले सिक्नुपर्ने तीन ठूलो पाठ
१. जनताको पीडा महसुस गर्ने संवेदनशीलता
नानी मैया दाहालले एउटा सामान्य कर्मचारीको परिवारको पीडालाई
आफ्नै जिम्मेवारी ठानिन्। राजनीति भनेको जनताको दुःखसँग जोडिनु हो भन्ने सन्देश उनले
व्यवहारबाट दिइन्।
२. सत्यका लागि सत्ता चुनौती दिने साहस
त्यो समय प्रधानमन्त्रीविरुद्ध बोल्नु पनि ठूलो जोखिम थियो।
तर उनले डर भन्दा ठूलो सत्यलाई ठानिन्। आजको राजनीतिमा यही साहस सबै भन्दा अभाव देखिन्छ।
३. पदभन्दा ठूलो जनताको विश्वास
नेतृत्वको मूल्य गाडी, सुरक्षाकर्मी वा भाषणले होइन, जनताको विश्वासले तय हुन्छ। नानी मैया दाहाल आज पनि सम्झिनुको
कारण यही हो।
इतिहासले सम्झिरहने एउटा नाम
समय बदलिएको छ । व्यवस्था बदलिएको छ। तर समाजलाई परिवर्तन गर्ने
साहसको आवश्यकता आज पनि उस्तै छ। नानी मैया दाहालको कथा केवल एउटा राजनीतिक घटना होइन,
त्यो अन्यायविरुद्ध उठेको महिला आवाजको प्रतीक हो ।
सायद त्यसैले उनको हातमा रहेको चप्पलभन्दा ठूलो थियो, उनको विद्रोह।
